Quy định về ghi âm ghi hình tại phiên Tòa xét xử công khai

Nhiều đương sự khi tham gia tố tụng thường mang tâm lý “muốn ghi âm ghi hình để giám sát Tòa án”. Tuy nhiên, ranh giới giữa quyền giám sát và hành vi vi phạm nội quy phiên tòa là rất mong manh. Dưới đây là giải đáp chi tiết cùng các trích dẫn nguyên văn pháp luật về vấn đề ghi âm ghi hình tại phiên tòa, giúp bạn tránh mắc phải những sai lầm pháp lý đáng tiếc.

1. Pháp luật hiện hành có quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa như thế nào?

Luật sư trả lời: Căn cứ quy định tại Khoản 3, khoản 4, khoản 5 Điều 141 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2025) các quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa, phiên họp được nêu rõ như sau:

3. Việc ghi âm lời nói, ghi hình ảnh tại phiên tòa, phiên họp, trừ trường hợp quy định tại khoản 4 Điều này, được thực hiện như sau:

a) Việc ghi âm lời nói được thực hiện trong thời gian diễn ra phiên tòa, phiên họp;

b) Việc ghi hình ảnh tại phiên tòa, phiên họp chỉ được thực hiện trong thời gian khai mạc phiên tòa, phiên họp và tuyên án, công bố quyết định;

c) Việc ghi âm lời nói, ghi hình ảnh của Hội đồng xét xử, Thẩm phán quy định tại điểm a và điểm b khoản này phải được sự đồng ý của Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, phiên họp; trường hợp ghi âm lời nói, ghi hình ảnh của người tiến hành tố tụng khác, người tham gia phiên tòa, phiên họp thì phải được sự đồng ý của họ và Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, phiên họp.

4. Tòa án tiến hành ghi âm lời nói, ghi hình ảnh diễn biến phiên tòa, phiên họp trong trường hợp cần thiết để phục vụ nhiệm vụ chuyên môn…

5. Người tham dự phiên tòa, phiên họp không được truyền phát trực tiếp, trực tuyến; không được thông tin sai sự thật; không được thông tin làm ảnh hưởng đến sự độc lập và chỉ tuân theo pháp luật…

Quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa mới tại Điều 141 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 không đơn thuần là các quy tắc hành chính, mà là sự xác lập lại cán cân giữa quyền giám sát công khai và quyền được bảo vệ về nhân thân.

Điểm tiến bộ mang tính đột phá chính là cơ chế “bảo vệ kép”: quyền định đoạt không chỉ nằm trong tay Chủ tọa mà còn được trao lại cho chính người tham gia tố tụng. Ngay cả khi Thẩm phán cho phép, nhưng nếu người bị ghi âm, ghi hình từ chối, thì hoạt động này buộc phải dừng lại. Quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa này triệt tiêu nguy cơ hình ảnh tại tòa bị lợi dụng cho các mục đích “phi pháp lý” như gây áp lực, bôi nhọ đời tư hay tấn công trên mạng xã hội.

Bên cạnh đó, luật cũng thể hiện tư duy lập pháp sắc sảo khi phân tách rạch ròi  giữa âm thanh và hình ảnh liên quan đến quy định về ghi âm ghi hình tại phiên Tòa. Trong khi việc ghi âm có thể được nới lỏng để ghi nhận tính chính xác của lời khai, thì việc ghi hình bị “khoanh vùng” nghiêm ngặt chỉ ở phần thủ tục (khai mạc) và kết quả (tuyên án). Việc loại bỏ ống kính máy quay khỏi quá trình xét hỏi, tranh luận gay cấn là cần thiết để tránh gây áp lực tâm lý, giúp nhân chứng và đương sự dám nói sự thật mà không sợ bị “soi mói”.

Đặc biệt, quy định hiện hành về việc ghi âm ghi hình tại phiên Tòa cấm tuyệt đối hành vi phát trực tiếp (livestream). Đây là “chốt chặn” cuối cùng để ngăn ngừa các “phiên tòa online” bị cắt ghép, thiếu kiểm chứng, khẳng định rằng chỉ có dữ liệu do Tòa án thu thập mới là tài liệu tố tụng chính thống và có giá trị pháp lý cao nhất.

2. Vì sao Chủ tọa cấm quay phim dù có quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa công khai?

Luật sư trả lời: Dù bạn muốn thực hiện quyền giám sát theo quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa, nhưng bạn phải tuân thủ Điều 234 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định về nội quy phiên tòa:

… 2. Nghiêm cấm mang vào phòng xử án vũ khí… và tài liệu, đồ vật khác ảnh hưởng đến sự tôn nghiêm của phiên tòa…

…5. Mọi người tham dự phiên tòa phải có trang phục nghiêm chỉnh; có thái độ tôn trọng Hội đồng xét xử, giữ trật tự và tuân theo sự điều khiển của chủ tọa phiên tòa.

6. Không đội mũ, nón…; không sử dụng điện thoại di động, không hút thuốc, không ăn uống trong phòng xử án hoặc có hành vi khác ảnh hưởng đến sự tôn nghiêm của phiên tòa….

Từ quy định trên, Luật sư xin làm rõ 03 vấn đề pháp lý cốt lõi để bạn hiểu tại sao Chủ tọa lại có quyền cấm bạn quay phim:

• “Sự tôn nghiêm” là ưu tiên tối thượng: Pháp luật (Khoản 6 Điều 234) quy định rất rõ: “Không sử dụng điện thoại di động”. Mục đích của quy định này không phải để che giấu thông tin, mà để bảo vệ “sự tôn nghiêm” của phiên Tòa. Một phiên tòa xét xử cần sự tập trung cao độ. Việc bạn giơ điện thoại lên quay phim, ánh đèn flash nhấp nháy, hay tiếng động từ thiết bị sẽ biến phòng xử án thành một nơi lộn xộn, gây phân tâm cho những người đang thực thi công lý.
• Quyền giám sát không đồng nghĩa với quyền tự do hành động: Bạn có quyền giám sát phiên tòa, nhưng quyền này được thực hiện thông qua việc: trực tiếp tham dự, lắng nghe, quan sát và ghi chép chứ không nhất định phải thông qua việc ghi âm ghi hình tại phiên Tòa. Quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa không bao hàm việc bạn được tự do sử dụng thiết bị công nghệ trái với nội quy phiên Tòa. Khi hành vi thực hiện quyền của cá nhân (quay phim) xung đột với lợi ích chung (trật tự phiên tòa), thì sự điều hành của Chủ tọa luôn được ưu tiên.

Thực tế áp dụng tại các Tòa án hiện nay: Mặc dù luật ghi “nghiêm cấm mang đồ vật” và “không sử dụng điện thoại”, nhưng thực tiễn xét xử đã áp dụng linh hoạt hơn:

• Về việc mang điện thoại: Lực lượng an ninh thường vẫn cho phép mang vào nhưng yêu cầu tắt nguồn/để chế độ im lặng.
• Hành vi bị cấm: Việc bạn cầm điện thoại trên tay để quay phim, chụp ảnh chính là hành vi “sử dụng điện thoại” và “gây ảnh hưởng đến sự tôn nghiêm” mà Khoản 6 Điều 234 đã nghiêm cấm.

Kết luận: Quyết định cấm quay phim - không được phép ghi âm ghi hình tại phiên Tòa của Chủ tọa là hoàn toàn phù hợp quy định pháp luật hiện hành. Việc bạn cố tình ghi âm ghi hình tại phiên Tòa dưới danh nghĩa “giám sát” thực chất là hành vi vi phạm nội quy phiên Tòa. Hãy giám sát bằng “tai nghe, mắt thấy” và tôn trọng sự tôn nghiêm của pháp luật.

3. Hậu quả pháp lý khi vi phạm quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa và tự ý bỏ về

Luật sư trả lời: Đây là một bài học thực tiễn vô cùng đắt giá về thái độ chấp hành pháp luật, đặc biệt là các quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa.

Tình huống thực tiễn: Đương sự yêu cầu được ghi âm ghi hình tại phiên Tòa. Chủ tọa không đồng ý vì lý do đảm bảo trật tự và không cần thiết vì phiên Tòa đã xét xử công khai. Đương sự bất bình, cãi lại vì cho rằng Chủ tọa không khách quan, cản trở “quyền giám sát” và tự ý bỏ về để phản đối.

Hậu quả của hành động này được quy định tại Khoản 2 Điều 227 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 như sau:

… nếu vắng mặt vì sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan thì Tòa án có thể hoãn phiên tòa, nếu không vì sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan thì xử lý như sau:

a) Nguyên đơn vắng mặt mà không có người đại diện tham gia phiên tòa thì bị coi là từ bỏ việc khởi kiện…

b) Bị đơn… vắng mặt mà không có người đại diện tham gia phiên tòa thì Tòa án tiến hành xét xử vắng mặt họ…

Hành động tự ý bỏ về chỉ vì không được ghi âm ghi hình tại phiên Tòa không đơn thuần là một phản ứng tâm lý tiêu cực, mà dưới lăng kính pháp lý, đó là một sai lầm mang tính “chí mạng”.

Pháp luật tố tụng quy định rất khắt khe về sự vắng mặt: chỉ những “sự kiện bất khả kháng” hoặc “trở ngại khách quan” (như thiên tai, hỏa hoạn, ốm đau cấp cứu…) mới được xem là lý do chính đáng để hoãn phiên tòa. Việc đương sự rời khỏi phòng xử chỉ vì bất mãn với quyết định áp dụng quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa của Chủ tọa hoàn toàn không nằm trong diện được miễn trừ; ngược lại, Tòa án mặc nhiên xác định đó là hành vi cố ý từ bỏ quyền lợi của chính mình không có lý do chính đáng.

Khi cánh cửa phòng xử khép lại sau lưng người bỏ về, cũng là lúc họ tự tay đóng lại cơ hội bảo vệ tài sản và danh dự. Tòa án vẫn sẽ tiếp tục xét xử, nhưng cán cân tranh tụng lúc này đã hoàn toàn nghiêng về phía đối thủ. Khi không còn ai phản đối, đối chất hay đưa ra chứng cứ phản biện, bên còn lại sẽ trình bày lập luận theo hướng có lợi nhất cho họ. Hệ quả tất yếu là một bản án thua thiệt, thậm chí mất trắng toàn bộ tài sản tranh chấp, chỉ vì một phút nóng giận thiếu kiểm soát đã khiến đương sự đánh rơi “vũ khí” quan trọng nhất: Quyền được hiện diện và tranh luận trực tiếp.

4. Chế tài xử lý hành vi cố tình vi phạm quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa

Luật sư trả lời: Nếu không tuân thủ sự điều hành của Chủ tọa và cố tình vi phạm quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa, bạn sẽ bị xử phạt hành chính rất nặng theo Pháp lệnh 02/2022/UBTVQH15 về việc xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi cản trở hoạt động tố tụng.

Mức phạt cụ thể về hành vi ghi âm ghi hình tại phiên Tòa không được phép được quy định tại Điều 23 của Pháp lệnh này như sau:

Trích Khoản 4 Điều 23 Pháp lệnh 02/2022/UBTVQH15:

Phạt tiền từ 7.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với một trong các hành vi sau đây: … c) Ghi âm lời nói, ghi hình ảnh của Hội đồng xét xử mà không được sự đồng ý của Thẩm phán chủ tọa phiên tòa hoặc ghi âm lời nói, ghi hình ảnh của người tham gia tố tụng khác mà không được sự đồng ý của họ tại phiên tòa xét xử vụ án dân sự, vụ án hành chính…

Phân tích: Như vậy, hành vi vi phạm quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa sẽ bị phạt tiền từ 7.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng. Tuy nhiên, nỗi đau lớn nhất không nằm ở số tiền phạt, mà nằm ở sự “vô nghĩa” của hành vi vi phạm.

Bởi lẽ, bên cạnh việc nộp phạt, người vi phạm còn bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả cứng rắn: buộc phải tiêu hủy, xóa bỏ toàn bộ dữ liệu, hình ảnh đã quay chụp được. Như vậy, mọi nỗ lực “giám sát” trái luật cuối cùng đều trở thành công cốc, vừa mất tiền, vừa mất dữ liệu, lại còn để lại ấn tượng xấu trong hồ sơ vụ việc.

Lời kết và khuyến nghị của Luật sư về việc ghi âm ghi hình tại phiên Tòa

Bước vào phiên tòa, vũ khí sắc bén nhất để bảo vệ quyền lợi của bạn là hệ thống lý lẽ chặt chẽ và chứng cứ thuyết phục, tuyệt đối không phải là chiếc camera điện thoại. Việc ghi âm, ghi hình là một nhu cầu, nhưng sự tôn nghiêm của pháp luật và quyền con người mới là giá trị tối thượng mà Tòa án phải bảo vệ.

Do đó, lời khuyên gan ruột của Luật sư dành cho bạn là hãy tôn trọng tuyệt đối sự điều khiển của Chủ tọa và các quy định về ghi âm ghi hình tại phiên tòa. Trong mọi tình huống, dù có bức xúc hay bất mãn với các quyết định tố tụng, bạn tuyệt đối không được phép tự ý bỏ về. Hãy kiên định ở lại, ghi nhận ý kiến của mình vào biên bản phiên tòa hoặc thực hiện quyền khiếu nại sau đó. Đừng để những cảm xúc bồng bột nhất thời xui khiến bạn đánh mất cơ hội thắng kiện mà bạn đã phải đánh đổi bằng mồ hôi, công sức và tiền bạc suốt nhiều năm trời theo đuổi. Hãy là một đương sự bản lĩnh, tuân thủ luật chơi để giành chiến thắng một cách thuyết phục nhất.

Xem thêm: 

Top Văn phòng Luật sư tại Hưng Yên: Uy tín - Chuyên nghiệp

Top 5 công ty luật tại Hưng Yên uy tín và chất lượng

Dịch vụ luật sư tố tụng tại xã Văn Giang, Hưng Yên